ความหมายของแผนที่ซึ่งระบุคำสำคัญที่ต้องเข้าใจความหมายจึงจะทำและใช้ประโยชน์แผนที่ได้อย่างสูงสุด
มนุษย์อยู่ภายใต้สภาพแวดล้อมรอบตัว การมองเห็น การเคลื่อนที่ของมนุษย์ล้วนผ่านการจดจำว่ามีอะไร อยู่ที่ไหน อย่างไร การจดจำหรือจินตนาการสภาพแวดล้อมของมนุษย์แต่ละคนนั้นเราเรียกมันว่า “แผนที่ในใจ (Mental Map)” โดยแต่ละคนจะมีแผนที่ในใจ (Mental Map) เหมือนหรือไม่เหมือนกันขึ้นอยู่กับการรับรู้ การรู้สึก การสนใจหรือให้ความสำคัญต่อสภาพแวดล้อม เช่น เมื่ออธิบายการเดินทางจากสถานที่หนึ่งไปอีกสถานที่หนึ่งของแต่ละคน แน่นอนว่าคงจะสื่อสารได้ไม่เหมือนกันและผู้รับสื่อก็มีโอกาสทั้งเดินทางถูกต้องหรือหลงทางก็ได้ ดังนั้น มนุษย์จึงสร้างแผนที่แผ่นราบขึ้นมาเพื่อแสดงสิ่งที่ปรากฏบนพื้นโลก ผ่านการมองเห็นหรือการจินตนาการ
แผนที่ (Map) มาจากภาษาละตินว่า “Mappa” ที่แปลว่าผ้าคลุม ซึ่งมนุษย์จิตนาการว่าใช้คลุมโลกและคัดลอกสภาพแวดล้อมบนพื้นโลกมาสู่ผ้าคลุมนั้น แผนที่ (Map) เป็นเครื่องมือที่มนุษย์พยายามนำเอาแผนที่ในใจ (Mental map) ของแต่ละคนโดยเฉพาะส่วนที่หลายๆ คนหรือทุกคนมีการรับรู้สภาพแวดล้อมบางอย่างหรือหลายๆอย่างที่เหมือนๆ หรือตรงกันมาสร้างเป็นแผนที่ข้างนอกใจ ทั้งที่อยู่ในรูป หุ่นจำลอง (Physical Model) แผนที่ภาพถ่าย (Photo Map) หรือแผนที่ลายเส้น (Line Map) ที่ทำการย่อส่วนตามอัตราส่วนที่เหมาะสมและใช้สัญลักษณ์ที่คงรูปร่างให้คล้ายของจริงมากที่สุด โดยยึดหลักของการทำแผนที่ที่ต้องการแสดงรายละเอียดของพื้นที่ให้สามารถมองเห็นเพียงครั้งเดียวสามารถเข้าใจรายละเอียดพื้นที่ได้มาก รวดเร็วกว่าการอ่านหนังสือหรือฟังคำบรรยายเรื่องเดียวกันกับแผนที่นั้น
แผนที่คืออะไร What Is a Map?
“แผนที่ คือ สิ่งที่แสดงลักษณะของพื้นผิวโลกทั้งหมด หรือบางส่วนบนพื้นราบโดยการย่อส่วนและใช้สัญลักษณ์แทนรายละเอียดต่าง ๆที่ปรากฏ”
สิ่งสำคัญในความหมายของแผนที่ ประกอบด้วย
1) การถ่ายทอดลักษณะของพื้นผิวโลกลงสู่พื้นราบ
2) การย่อส่วน
3) สัญลักษณ์
A map is a representation of all or part of the Earth’s surface on a flat surface through reduction in scale and the use of symbols to represent various features appearing on the Earth’s surface. The essential elements in the definition of a map include: (1) the representation of the Earth’s surface on a flat surface, (2) scale reduction, and (3) symbols.
การอ่านหรือบันทึกข้อมูลลงบนแผนที่จึงควรเข้าใจทั้ง 3 ส่วนหลักเป็นสำคัญ
1. การถ่ายทอดลักษณะของพื้นผิวโลกลงสู่พื้นราบ
หลักการสำคัญคือต้องมีความรู้ ความเข้าใจเรื่อง “ระบบพิกัด (Coordinate System)”
ระบบพิกัด : เป็นระบบการอ่านค่าตัวเลขในเชิงตำแหน่งบนพื้นที่ ซึ่งจะสามารถนำไปอ้างอิงคำนวณระยะทาง พื้นที่ ปริมาตรได้ต่อไป
พิกัดที่อ้างอิงบนแผนที่มี 2 ระบบหลัก คือ
1.1 ระบบพิกัดภูมิศาสตร์ (Geographic Coordinate System)
1.2 ระบบพิกัดกริด (Grid Coordinate System)
ระบบพิกัดภูมิศาสตร์ :
ระบบการกำหนดตำแหน่งลงบนทรงกลมโลกโดยกำหนดเส้นสมมุติทั้งแนวตั้งและแนวนอน ได้แก่ เส้นละติจูด (Latitude) เส้นลองจิจูด (Longitude) เส้นศูนย์สูตร และเส้น Prime Meridian การบอกตำแหน่งพิกัดภูมิศาสตร์จะบอกอ้างอิงเป็นค่าระยะเชิงมุมของ ละติจูด (Latitude) ลองจิจูด (Longitude) หน่วยวัดจะกำหนดเป็น องศา ลิปดา ฟิลิปดา และบอกซีกโลกกำกับด้วย ( เหนือ - ใต้ - ตะวันออก - ตะวันตก )
ระบบพิกัดกริด :
ระบบวิธีการกำหนดค่าจุดตำแหน่งหรือค่าพิกัดในแผนที่ ระบบพิกัดกริดที่นิยมใช้ และนำมาใช้กับการทำแผนที่ในประเทศไทย คือ ระบบเส้นโครงพิกัด U.T.M. ( Universal Transverse Mercator Grid System) ซึ่งจะแสดงเป็นตารางจตุรัสค่าพิกัด สำหรับแผนที่ภูมิประเทศ มาตราส่วน 1 : 50,000 ชุด L7017 L7018 ระบบพิกัด UTM แผนที่ขนาด 15 ลิปดา X 15 ลิปดา ทุกเส้นกริด UTM จะมีค่าพิกัดห่างกัน 1000 เมตร
2. การย่อส่วน
การย่อส่วนจากสิ่งที่ปรากฏบนพื้นโลกจริงๆ ลงมาในแผนที่เราเรียกว่า สัดส่วนหรือมาตราส่วน
มาตราส่วน :
หมายถึง อัตราส่วนเปรียบเทียบระหว่างระยะทางในแผนที่กับระยะทางในภูมิประเทศจริง โดยกำหนดให้ระยะทางในแผนที่เป็น 1 หน่วย
เมื่อ มาตราส่วน 1 : 50,000 หมายความว่า ถ้าวัดระยะในแผนที่ได้ 1 หน่วย ระยะในภูมิประเทศจะเท่ากับ 50,000 หน่วย เช่น ถ้าในแผนที่เท่ากับ 1 เซนติเมตร ในภูมิประเทศจะเท่ากับ 50,000 เซนติเมตร ถ้าในแผนที่เท่ากับ 2 เซนติเมตร ในภูมิประเทศจะเท่ากับ 2 X 50,000 เซนติเมตร หรือ 100,000 เซนติเมตร หรือเท่ากับ 1 กิโลเมตร
มาตราส่วนที่ใช้งานทั่วไปจะมี 3 ชนิด คือ
1) มาตราส่วนเศษส่วน เช่น 1 : 50,000 1 : 100,000 1 : 1,000,000 เป็นต้น
2) มาตราส่วนคำพูด เช่น 1 เซนติเมตรต่อ 1 กิโลเมตร 1 นิ้วต่อ 2 ไมล์ เป็นต้น
3) มาตราส่วน รูปภาพหรือมาตราส่วนเส้นบรรทัด มาตราส่วนชนิดนี้จะเป็นเส้นตรงที่แบ่งส่วน ซึ่งจะมีตัวเลขบอกความยาวไว้
3. สัญลักษณ์แผนที่ :
สัญลักษณ์แผนที่จะปรากฏเป็น 3 ลักษณะ คือ
3.1 สัญลักษณ์ที่มีลักษณะเป็น จุด (point) เช่น ที่ตั้งจังหวัด อำเภอ วัดมีโบสถ์ วัดไม่มีโบสถ์ โรงเรียน เป็นต้น
3.2 สัญลักษณ์ที่มีลักษณะเป็น เส้น (line)เช่น แนวแบ่งเขตจังหวัด ถนน ทางน้ำ และเส้นชั้นความสูง เป็นต้น
3.3 สัญลักษณ์ที่มีลักษณะเป็นพื้นที่ (polygon) เช่น สวนหรือไร่ สวนป่า ทุ่งนา แหล่งน้ำ
ในสัญลักษณ์ต่างๆ อาจจะมีข้อความเพื่ออธิบาย และการแสดงสี ประกอบด้วย โดยทั่วไปสัญลักษณ์จะออกแบบให้สื่อสารกับผู้ใช้งานได้ใกล้เคียงกับ ลักษณะภูมิประเทศจริงมากที่สุด เพื่อความสะดวกต่อการแปลความ เช่น ทุ่งนา มีสัญลักษณ์คล้ายกับต้นข้าวทั่วทั้งพื้นที่ที่เป็นทุ่งนา แหล่งน้ำ จะกำหนดให้เป็นบริเวณที่มีสีน้ำเงินซึ่งเป็นสีที่มีลักษณะใกล้เคียงกับสีน้ำทะเล ทางรถไฟจะมีลักษณะคล้ายรางรถไฟ โรงเรียน มีลักษณะคล้ายเสาธงชาติ เป็นต้น
นอกจากเครื่องหมายแล้ว เรายังใช้สีเป็นการแสดงลักษณะภูมิประเทศอีกด้วย เช่น
- สีดำ หมายถึง สิ่งสำคัญทางวัฒนธรรมที่มนุษย์สร้างขึ้น เช่น อาคาร วัด สถานที่ทางราชการต่างๆ เป็นต้น
- สีน้ำเงิน หมายถึง ลักษณะภูมิประเทศที่เป็นแหล่งน้ำ เช่น ทะเล แม่น้ำ คลอง หนอง บึง เป็นต้น
- สีน้ำตาล หมายถึง ลักษณะภูมิประเทศที่มีความสูง เช่น เส้นชั้นความสูง
- สีเขียว หมายถึง พืชพันธุ์ไม้ต่างๆ เช่น สวน ไร่ ป่า
- สีแดง หมายถึง ถนนสายหลัก พื้นที่ย่านชุมชน และบริเวณภูมิประเทศสำคัญ
A map is defined as a representation of the Earth’s surface, either in its entirety or in part, depicted on a flat plane through the processes of scale reduction and the use of symbols to represent various features. The essential elements of a map, therefore, include the projection of the Earth’s surface onto a plane, scale reduction, and symbolic representation.
The transformation of the Earth’s surface onto a flat plane requires knowledge and understanding of coordinate systems. A coordinate system is a framework for expressing numerical values that indicate positions in space, which can be used as a reference for calculating distances, areas, and volumes.
Scale reduction refers to the process of reducing real-world features onto a map, commonly expressed as a ratio or scale. Thus, scale is defined as the proportional relationship between a distance on the map and the corresponding distance on the actual terrain, with the map distance conventionally represented as one unit.
Map symbols can be classified into three main types. There are three main types of symbols used in mapping:
1. Point symbols: These represent specific locations, such as provincial centers, districts, temples (with or without chapels), and schools.
2. Line symbols: These indicate linear features, including administrative boundaries, roads, waterways, and contour lines.
3. Polygon symbols: These represent areas, such as orchards, plantations, forests, rice fields, and bodies of water.
In addition to symbols, maps may include textual annotations and the use of color to enhance interpretation. Generally, symbols are designed to communicate information to users in a manner that closely resembles real-world features, thereby facilitating ease of interpretation. For example, rice fields may be represented by symbols resembling rice plants distributed across the area; water bodies are typically shown in blue to reflect the natural color of water; railways are depicted in a form similar to tracks; and schools may be represented by symbols resembling flagpoles.
